In de geschiedenis der zeerijden staat de naam van Captain James Cook voortdurend prominent in het licht, als een onovertroffen deskundige op het gebied van navigatie, kaartkunde en exploratiewerk. Zijn indrukwekkende expedities naar zowel de Stille Oceaan als de Poolzeeën hebben niet alleen nieuw licht gebracht in de wereldwijde kennis der geografie en natuurlijke geschiedenis maar ook de moderne navigatiepraktijk ingrijpend beïnvloed. Het is bijgevolg opvallend dat zijn leven, carrière en contributie aan deze disciplines nog steeds weinig worden bestudeerd in hun meer algemene context.
Jeugd en Opleiding
James Cook werd geboren te Marton, een klein dorpje nabij het captain-cooks.nl vissersplaatsje Middlesbrough, dat deel uitmaakt van het graafschap Cleveland in Yorkshire. In 1736 trad hij als dienstbode bij de Engelse marine aan op twintigjarige leeftijd en werd benoemd tot matroos onder zijn voornaamste kapitein John Kaye. Hij was toen ongeveer zes meter lang, had een bruine oogkleur en groene haar dat door het vocht in de zeelucht niettemin kaal begon te worden. Met uitzondering van korte leerervaringen op verschillende scholen – waarbij hij in het geheel niets meer dan basisonderwijs had mogen genieten, aangezien dit landgoed zijn oorspronkelijke beroepsdoel niet voldoende toegesneld zou hebben – bezat Cook vanaf toen geen enkele formele onderwys – laat staan wetenschappelijke of kerkelijk getuigschriften.
Eerste Expeditie
Nadat hij ongeveer twee jaar dienstgedaagd had gediend werd hij als 27-jarige bemanningslid met de HMS Eagle in oktober 1763 onder kapitein John Byron naar Hawaï gestuurd, waar men vermoedde dat dit eiland nog geheel onbekend was bij de Europeanen. Zijn observaties tijdens deze reis hadden echter een sterk versterkende invloed op zijn later uit te voeren exploratiewerken, aangezien hij er als een van de eersten in kon komen tot nauwgezette waarnemingen en berekeningen. Bij terugkeer naar Engeland had men ondertussen de besluit genomen om Cook voor dienst in zee te beëindigen – mogelijk, omdat zijn aanvaarde positie als onderofficier hem wel eens eerder met de staf van een kleinere schip zou doen vergelijken. Na enkele maanden rust werd hij door Lord Thomas Townshend opnieuw voor dienst in zee beëindigd.
De Reizen naar Hawaï
In februari 1768 vertrok Cook als kapitein van de HMS Endeavour, dat hem met een bemanning van duizender mensen en nog vele anderen tegelijk toegestuurd werd. Het was om te beginnen vooral zijn taak om nieuwe wetenschappelijke kennis in te winen, maar op het moment dat hij er aankwam – zowat na twintig maanden zeilen van Engeland – begon men ongeveer gelijktijdig ook te geloven dat dit eiland met name door de ontdekking van enkele wapens een niet onbeduidende rol zou spelen in het evenwicht der wereldse machtsverhoudingen. Omdat er op een zeildoek van 6 meter breedte (zie: zeevaarttaal), dat men als vlag had overgeschreven en dan uitgespannen, met behulp van een touw bovengelegd, duidelijk het opschrift “HMS Endeavour” leidde tot verwarring onder de bevolking. Bovendien kwam Cook er weldra op aan dat men bij onbevooroordeeld waarneming zeer spoedig wel zou ontdekken hoe slechts een klein deel van wat men als wetenschap had aangekomen daadwerkelijk geobserveerd was.
De Tweede Reis
Na terugkeer in Engeland werd Cook – die tot nu toe niettemin nog steeds eersteling kapiteins bleef genoemd – aan het hoofd van een zware scheepslading, bestaande uit twintig matrozen en negen officieren geplaatst om naar Oost-Afrika te zeilen met de HMS Resolution. De schipper die hij zelf bij zijn reis had aangesteld, James King, was vooral verantwoordelijk voor het overige delen der bemanning.
De Derde en Laatste Reis
In 1776 keerde Cook als opperbevelhebber van de Britse vloot terug naar Engeland waar hij na zijn ontmoeting met koning George III met onmiddelijke gevolgen te kennen gaf dat, behoudens dienstbetoonende verdiensten voor het land en bij voorkomend geval nog de door hem verzamelde materiaal aan te kunnen bieden, alle mogelijken had gesteld om reeds in zijn opdrachten te stellen. Buiten Engeland verbleef hij nu drie jaar lang tot eind 1776.
Noodlottige Doodsongevallen
Op de dag dat Cook en de andere bemanningsleden van de Resolution na nog ongeveer anderhalf uur gelegenheid gehad hadden om in deze zeilende schuit terug te keren richting Engeland, zit de vaart der sterren hem aan beide einden wel vroeg. Tegen elven zou hij op zee dood zijn.
Economische Gevolgen
Het is moeilijk om nauwkeurig vast te stellen hoe groot die economische gevolgen waren van dit incident, aangezien er geen exacte data over het aantal mensen dat hierdoor ondergingen. Men weet wel dat hij niettemin vele huishoudens had moeten financieren om aan hun levensbehoeften te kunnen voorzien na diens dood en ook veel geld noodig hadden om zijn begrafenis in Groot-Brittannië te vieren, waarvan de kosten ongeveer drie maanden loon der bemanning van een schip belopen zouden hebben.